الأنام ، الشيخ العالم الكامل و المجتهد البارع الفاضل محمد بن يعقوب الكلينى - أعلى اللَّه قدره - ؛ « 1 » بهترين احاديث گردآورى شده و گرانبهاترين گفتار گوهر بار كه از سوى ائمه عليهم السلام براى ما نقل و روايت شده . . . روايات كتاب الكافى است كه ثقةالاسلام كلينى آن را گردآورى كرده است . نكته جالب توجه آن كه از برخى شواهد برمىآيد كه ايشان تحقيقات نقلى خود در بارهء قرآن و سنت را در اواخر زندگى و در حال و هوايى كه نوعى قبض و تحسّر از رويكرد دوران عمر به مباحث عقلى از خود بروز داده ، نگاشته است . شاهد نگاشتن اين آثار در بخش پايانى عمر ، آن است كه وى در آغاز تفسير « 2 » خبر از عزم جزم خود براى تكميل كار داده است ، با اين حال توفيق اجراى آن را نيافته است . چنان‌كه ناسخ كتاب در پايان جلد دوم كتاب چنين آورده است : تقرير و تحرير صدر الافاضل و المتألهين ( ملّاصدرا ) ( قده ) تا بدينجا تمام شد و گفتار ايشان كامل نشده ، در اثناى شرح از دارِ دنيا رحلت كرده است . در پايان برخى از نسخه‌ها آمده است : تا بدينجا سياهه شرح اصول الكافى پايان يافته و سخن شارح با آمدن قضاى اجل الهى قطع شده است . « 3 » دليل دوم ، ابراز تأثّر و تحسّر ملّاصدرا از صرف بخش عظيم عمر در مباحث عقلى در آغاز حلقاتى از تفسير است . او در آغاز جلد ششم مىنويسد : پس از آن كه بيشتر كتاب‌هاى فلاسفه را - كه به فضيلت و چيره‌دستى مشهورند - مورد بررسى قرار دادم و بيشتر نگاشته‌هاى متفكران را - كه در علم و شريعت‌دانى شهره‌اند - ورق زدم ، از تشنگىام در طلب كشف و يقين سيرابى حاصل نشد و حرارت و آتش اشتياقم در رسيدن به معرفت حقايق

--> ( 1 ) . همان ، ص 166 - 167 . ( 2 ) . ر . ك : تفسير القرآن الكريم ، ج 5 ، مقدمه . و نيز آغاز شرح الكافى شرح اصول الكافى ، ج 1 ، ص 170 . ( 3 ) . همان ، ج 2 ، ص 617 .